Lần đầu tôi thấy một người cầm đồng hồ bấm giờ đứng sau lưng công nhân may, tôi nghĩ đó là người của phòng nhân sự đi soi ai lười. Sai hoàn toàn. Đó là kỹ sư IE, và sau mười mấy năm làm xưởng, tôi coi vị trí này là người tôi cần nhất mỗi khi chuyền chạy không ra hàng mà không ai giải thích được vì sao.

Nhiều bạn sinh viên hỏi tôi kỹ sư IE là gì, có phải chỉ là người bấm giờ không. Câu trả lời ngắn: IE là viết tắt của Industrial Engineering, kỹ thuật công nghiệp. Người làm IE (industrial engineer) không thiết kế sản phẩm, không sửa máy. Họ thiết kế lại cách con người, máy và vật tư phối hợp với nhau để cùng một ca làm ra nhiều hàng hơn, ít lỗi hơn, ít người phải đi lại vô ích hơn.

Cái đồng hồ bấm giờ chỉ là phần nổi

Đúng là việc đầu tiên một IE mới vào nghề hay làm là nghiên cứu thời gian (time study). Đứng cạnh một công đoạn, bấm mười, hai mươi chu kỳ, loại các lần bất thường, cộng hệ số nghỉ ngơi, ra được thời gian chuẩn cho công đoạn đó. Nghe đơn giản. Làm thật thì mệt, vì công nhân biết mình bị đo thường làm chậm lại hoặc làm nhanh bất thường, và người đo phải đủ kinh nghiệm để nhận ra.

Nhưng con số thời gian chuẩn chỉ là nguyên liệu. Từ đó IE mới làm những việc có giá trị hơn: tính takt time theo nhu cầu đơn hàng, xem công đoạn nào là nút cổ chai, chia lại việc giữa các vị trí để không ai đứng chờ còn người bên cạnh thì ngập hàng. Ở xưởng may, việc này gọi là cân bằng chuyền. Ở xưởng lắp ráp điện tử, nó là sắp lại thứ tự thao tác trên từng trạm.

Một IE giỏi còn nhìn mặt bằng. Tôi từng có một chuyền mà người cấp liệu mỗi ca đi bộ gần như hết cả xưởng chỉ vì kệ vật tư đặt ở cuối nhà. Cậu IE trẻ vẽ lại sơ đồ spaghetti trên tờ A3, dời kệ lên đầu chuyền, xong. Không tốn đồng nào ngoài nửa ngày công khiêng kệ.

Một tuần làm việc của IE trong xưởng tôi

Không có tuần nào giống tuần nào, nhưng tôi thử ghép lại những việc hay gặp nhất.

Phần cuối bảng mới là chỗ tôi đánh giá người làm IE. Đo thời gian thì ai học vài tháng cũng làm được. Nhìn ra rằng công nhân đang phải xoay tấm vải ba lần chỉ vì bàn đặt lệch, rồi nghĩ ra một cái cữ gá bằng mica để bỏ hai lần xoay, đó là con mắt nghề.

Ghi chú xưởng: Bảng thời gian chuẩn mà làm xong rồi cất trong máy tính thì vô dụng. Tôi bắt IE in ra, dán ở đầu chuyền, để trưởng chuyền biết giờ này đáng lẽ phải ra bao nhiêu hàng. Không dán là không ai nhìn.

IE khác gì kỹ sư sản xuất và kỹ sư cơ khí

Câu này tôi bị hỏi nhiều nhất trong các buổi phỏng vấn sinh viên. Kỹ sư cơ khí lo máy: thiết kế đồ gá, bảo trì, sửa hỏng hóc. Kỹ sư sản xuất (production engineer) lo cho quy trình công nghệ chạy được: thông số máy, quy cách lắp ráp, xử lý lỗi kỹ thuật trên chuyền. IE thì lo cho dòng chảy: con người làm bao lâu, chờ ở đâu, đi lại bao xa, tồn hàng ở khâu nào.

Ranh giới ở nhà máy nhỏ rất mờ. Tôi từng thấy một người vừa làm IE vừa kiêm kế hoạch, cũng thấy công ty gọi IE là “nhân viên định mức”. Đừng bám vào chức danh, đọc kỹ mô tả công việc. IE chỉ là một trong nhiều vị trí quanh chuyền, và nếu bạn còn đang chọn giữa chúng thì bài tôi viết về các hướng đi trong nghề quản lý sản xuất sẽ giúp so sánh dễ hơn.

Cần học gì để vào nghề

Ngành Kỹ thuật công nghiệp có ở một số trường đại học kỹ thuật lớn, như Đại học Bách khoa TP.HCM. Nhưng nhiều IE tôi làm cùng xuất thân cơ khí, quản lý công nghiệp, thậm chí công nghệ may, rồi học thêm khi đi làm. Nền tảng cần có thì không nhiều, nhưng phải chắc.

Thứ nhất là Excel, ở mức dùng thành thạo pivot, vẽ biểu đồ, viết công thức tra cứu. IE sống bằng Excel. Thứ hai là hiểu các công cụ Lean cơ bản: 7 loại lãng phí, sơ đồ chuỗi giá trị (VSM), 5S, SMED cho chuyển đổi khuôn nhanh. Thứ ba là biết đọc bản vẽ và đọc quy trình công nghệ, để không đề xuất những thứ kỹ thuật không cho phép. Ai muốn đi xa hơn thì học thêm thống kê cơ bản theo hướng Six Sigma, hoặc phần mềm mô phỏng như FlexSim, nhưng thú thật ở các xưởng tôi từng làm, mô phỏng hiếm khi được dùng.

Kỹ năng quan trọng hơn cả mà trường không dạy là nói chuyện với công nhân. Một IE mới ra trường đứng bấm giờ với vẻ mặt kiểm tra là coi như xong, cả chuyền sẽ dè chừng. Người làm được việc thường ngồi xuống hỏi chị công nhân xem chỗ nào khó, chỗ nào hay bị trả lại. Họ biết nhiều hơn mình.

Đi lên từ IE

Lộ trình phổ biến tôi thấy là IE vài năm, lên trưởng nhóm IE, rồi rẽ sang một trong ba hướng: ở lại chuyên sâu cải tiến (Lean, CI), chuyển sang kế hoạch sản xuất, hoặc nhảy sang quản lý chuyền, quản đốc. Hướng thứ ba khá tự nhiên, vì IE đã quen nhìn toàn bộ chuyền và quen số liệu.

Thu nhập của IE thay đổi nhiều theo ngành và quy mô nhà máy. Nhà máy FDI điện tử, ô tô thường trả khác xưởng may gia công nhỏ, và người biết tiếng Nhật, tiếng Hàn hay tiếng Anh tốt thường có lợi thế khi đàm phán. Tôi không đưa con số, vì nói ra sai lệch nhiều hơn đúng.

Đứng ở chuyền một tiếng thấy nhiều hơn ngồi trước bảng tính cả tuần.

Ai không hợp với IE

Người thích công việc ổn định, lặp lại, không muốn bị phản bác thì nên cân nhắc. IE đề xuất thay đổi liên tục và bị từ chối liên tục. Trưởng chuyền không thích bị đổi sơ đồ giữa tháng, công nhân không thích bị chia lại việc. Có tuần tôi thấy cậu IE của mình đề xuất ba thứ, bị gạt cả ba. Tuần sau làm lại. Ai chịu được nhịp đó thì IE là nghề rất đáng làm, vì mỗi cải tiến chạy được đều nhìn thấy ngay trên bảng sản lượng.

Nếu bạn đang phân vân, xin vào thực tập ở một nhà máy có phòng IE vài tháng. Đứng chuyền vài ca là biết mình có hợp hay không.

— Trọng, quản đốc